बिरालोले बाटो काट्छ, अगाडि खाली गाग्री हुन्छ अनि हामी त्यो बाटो हिँड्न हिचकिचाउँछौ । आफू बिरामी हुँदा अरू कुनै कमजोर महिलालाई ‘बोक्सी’ भन्दै आरोप लगाउँछौ । धामी झाक्रिले फुक्यो भने रोग ठिक हुने भन्छौ । नेपाली समाजमा यस प्रकारका अन्धविश्वासहरूको व्यापक रूपमा प्रभाव छ । यस प्रकारका अन्धविश्वासहरूको सत्यतासँग के साइनो होला ?
कतिपय अवस्थामा बिरालोले बाटो काट्दा नराम्रो घटना घटेको हुन सक्छ । धामी झाक्रिले फुकेर कतिपय अवस्थामा रोग निको भएको हुन सक्छ । तर यस प्रकारको घटनाहरूको वैज्ञानिक जाँच कसरी गर्ने त ?
यस्तै विषयहरूमा केन्द्रित हुँदै ज्ञानशाला अनुसन्धान केन्द्रले आश्विन २३ गते कुरीति, अन्धविश्वास र सबै प्रकारका विभेदहरूका विरुद्धको अन्तरक्रिया कार्यक्रम सम्पन्न गर्यो । कार्यक्रममा विषयवस्तु प्रस्तोताहरू थिए, भारतीय सामाजिक अभियन्ता प्रोफेसर डा.नरेन्द्र नायक लगायत अन्य सामाजिक अभियन्ताहरू ।
‘अन्धविश्वासहरूका विरुद्ध भाषण मात्र गरेर समाज परिवर्तन गर्न नसकिने बताउँछन्, प्रोफेसर नायक । त्यसैले चमत्कारिक बाबाहरूको भ्रमहरूलाई प्रतिकार गर्न उनीहरूको संस्थाले आफै चमत्कारिक गतिविधिहरू गर्दछ । मुखमा आगो बाल्ने, ओठमा तीर खोप्ने, नरिवल फोडेर आगो बाल्ने लगायतका गतिविधि उनीहरू आफैले गरेर देखाउँछन् । यस प्रकारका चमत्कारहरूको कारण कुनै अलौकिक शक्ति नभएर विज्ञान भएको प्रोफेसर नायक बताउँछन्, ‘विभिन्न बाबाहरूले यस प्रकारको चमत्कार गरेर आफू भगवान् भएको दाबी गर्छन् र मान्छेहरूलाई भ्रममा पार्छन् । तर त्यस प्रकारको चमत्कारिता, पाखण्डीपन बाहेक केही पनि होइन ।’
‘धामीझाक्रीले फुकेर रोग पार्नुमा केही मनोवैज्ञानिक पक्ष पनि छ त्यसका साथै उनीहरूले अफिम लगायत केही रासायनिक तत्त्वहरू पनि सुँघाउने गर्दछन्’, प्रोफेसर नायक भन्छन् – ‘धामीझाक्रिमा विश्वास गर्दा मानिसको स्वास्थ्यमा ठुलो धोखा हुन सक्छ । त्यस कारण त्यस प्रकारको अन्धविश्वासहरूको भ्रममा कहिले पर्नु हुँदैन । संयोगले एक दुई पटक रोगहरू निको हुन पनि सक्छ । तर त्यस प्रकारको अन्धविश्वासहरूसँग वैज्ञानिक सत्यताको कुनै साइनो हुँदैन ।’
प्रोफेसर नायक भन्छन्, ‘कुनै पनि घटनाको वैज्ञानिक कारण जाँच गर्नको लागि पचासौँ पटक त्यस प्रकारको घटना दोहोराउनुपर्दछ । जस्तै ‘भगवान्लाई पूजा गरेपछि परीक्षामा पास भइन्छ’ यदि यो विचारलाई वैज्ञानिक पुष्टि गर्नु छ भने यो घटनालाई पचासौँ पटक जाँच्नुपर्ने हुन्छ ।’ वैज्ञानिक अनुसन्धान गर्दा यस प्रकारको विचार अस्तित्वमा आउनै नसक्ने उनी दाबी गर्छन् । यस प्रकारका अन्धविश्वासहरूबाट प्रस्ट भएर उनी सानैदेखि नास्तिक भएको र अहिले पनि मेडिकल डाक्टरको पेसा छाडेर समाजमा वैज्ञानिक चेतना फैलाउन क्रियाशील छन्, प्रोफेसर नायक ।
राजनैतिक दर्शन र भाषणबाट मात्र समाज परिवर्तन नसकिने बताउँदै प्रोफेसर नायक, ‘आफ्नो जीवनलाई उदाहरण बनाउँदै त्यस प्रकारको अभियानमा लाग्नुपर्ने’ बताउँछन् प्रोफेसर नायक, –‘यसरी अभियान चलाउँदा भारतमा अतिवादी सरकारले थुप्रै सामाजिक अभियन्ताहरूको हत्या गरिसकेको र आफूलाई पनि भौतिक सफाया गर्न खोजिएको भए पनि सत्यताको लडाई निरन्तर अगाडि बढिरहने छ ।’
‘कुरीति र अन्धविश्वासका विरुद्ध एकदमै कडा कानुनको आवश्यकता भए पनि यो विषयलाई कानुनी आधारमा मात्र समाधान गर्न नसकिने हुँदा जनचेतना सबैभन्दा ठुलो विषय भएको’ प्रोफेसर नायक बताउँछन् – ‘यस प्रकारको जनचेतना, बालबालिका र नयाँ पुस्तामा बढी केन्द्रित गर्नुपर्दछ ।
ज्ञानशाला अनुसन्धान केन्द्रका समीर सिंहले सहजीकरण गर्नुभएको अन्तरक्रिया कार्यक्रममा गोपिरमण उपाध्याय, डा.चूडा ढकाल, जगत् वशिष्ठ, राजेश विश्वकर्मा, रामदेव पाण्डे, हेमराज आश्रम, डा.गोविन्दशरण उपाध्याय लगायतले पूरक टिप्पणी गरेका थिए ।
